RAPORT MBI

TRYEZËN E RRUMBULLAKËT ME TEMË “MARRËVESHJET E TREGTISË SË LIRË: EKSPERIENCAT E PARA DREJT THELLIMIT TË INTEGRIMIT RAJONAL”

Në datën 20 dhjetor 2002 (ora 9:30 – 12:30), në ambientet e Hotel Grand, Qendra Shqiptare për Tregtinë Ndërkombëtare (ACIT), organizoi një tryezë diskutimi lidhur me marrëveshjet e tregtisë së lirë me vendet e rajonit. Diskutimi u ndoq nga rreth 50 pjesëmarrës, përfaqësues të Parlamentit, autoritetit negociator (Sekretariati i OBT-së dhe Integrimit pranë Ministrisë së Ekonomisë, Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit dhe Drejtoria e Përgjithshme e Doganave), përfaqësues të shoqatave të biznesit privat dhe firma private (kryesisht të fushës së bujqësisë dhe ushqimit), analistë të ekonomisë dhe organizatave donatore (lista e pjesëmarrësve, bashkëlidhur). Tryeza ishte konceptuar pa prezantime formale. Autoriteteve negociatore u ishte kërkuar të sillnin reflektimet e tyre mbi negociatat e zhvilluara deri tani dhe çështjet e konsultimeve me sektorin privat, ndërsa përfaqësues të bizneseve ishin ftuar të sillnin eksperiencat dhe perceptimet e tyre mbi realitetet e reja ekonomike dhe tregtare të krijuara nga hyrja në fuqi e marrëveshjeve të tregtisë së lirë.

Çështjet themelore të trajtuara nga pjesëmarrësit përfshinë si më poshtë:

1. Nga të gjithë pjesëmarrësit, u evidentua fakti se proceset e integrimit rajonal janë zhvillime pozitive dhe që duhen përshëndetur dhe përkrahur. Ato do të kontribuojnë në përmirësimin e klimës së marrëdhënieve politike dhe ekonomike mes vendeve si dhe do të nxisin shkëmbimin e mallrave dhe shërbimeve. Diskutantët gjithashtu përshëndetën dhe procesin e Asocim Stabilizimit me Bashkimin Europian, siç u raportua nga Ministri i Integrimit. Në këtë kuptim, disa pjesëmarrës evidentuan nevojën që liberalizimi i lëvizjes së mallrave, duhet të shoqërohet edhe me masat që lehtësojnë lëvizjen e njerëzve, veçanërisht të biznesit privat. Një gjë e tillë i shërben jo vetëm gjallërimit të shkëmbimeve ekonomike e tregtare, por dhe reduktimit të kostove të transaksioneve.
2. Ndërsa pjesëmarrësit nuk evidentuan ndonjë efekt domethënës të asimetrive të reduktimeve tarifore deri në liberalizimin e plotë të regjimit tregtar me vendet e rajonit, vështirësi u evidentuan në marrëdhëniet ekonomike me Kosovën që burojnë nga regjimi tregtar diskriminues ndaj tregtarëve shqiptar. Regjimi tregtar i Kosovës i vendos tregtarët shqiptar në raporte më të disfavorshme se vendet e tjera të rajonit. Përshpejtimi i marrëveshjeve që lehtësojnë dhe liberalizojnë tregtinë me rajonin e Kosovës duhet të inkurajohet më tej nga autoritetet e vendit.
3. Megjithëse përfaqësuesit e sektorit privat dhe biznesmenët e ftuar nuk evidentuan ndonjë fakt që lidhet me negocimin e produkteve të veçanta, veçanërisht atyre sensitive, vetë autoritetet negociatore dhe disa folës evidentuan nevojën që negociatat duhet të mbështeten mbi analiza dhe studime të plota mbi efektet që krijohen nga zbatimi i marrëveshjeve të tregtisë së lirë me rajonin. Në këtë çështje, u evidentua nevoja që analiza të tilla duhet të ndërmerren në kontekstin e integrimit Europian, në mënyrë që ‘paketa’ e liberalizimit të jetë e studjuar dhe efektet e pritshme të jenë të njohura. Në raste të caktuara, megjithëse të paspecifikuara, u evidentua që janë krijuar presione në interes të monopoleve të caktuara.
4. Në termat e pjesëmarrjes së biznesit privat në proceset e negociatave, procesi në tërësi u vlerësua si pozitiv. Megjithatë, disa pjesëmarrës evidentuan dy probleme: (i) sa përfaqësohet realisht zëri i biznesit nga vetë shoqatat dhe Dhomat e Tregtisë; dhe (ii) koha që i lihet në dispozicion sektorit privat për të dhënë mendime për marrëveshjet është mjaft e kufizuar. Disa pjesëmarrës theksuan se koha prej 2-3 ditësh është krejt e pamjaftueshme për të dhënë një reagim të studjuar, aq më tepër e parë në kontekstin e mungesës së ekspertizës në këto shoqata. Problemi i parë mbetet përgjegjësi e vetë biznesit privat, organizimit më të mirë të tij sipas grupeve të interesave dhe përfaqësimit të tij në institucionet e politikëbërjes.
5. Fleksibiliteti i marrëveshjeve të tregtisë së lirë lidhur me rinegocimin e regjimit tregtar për produkte të veçanta, u vu në dukje nga diskutantët. Rinegocimi kërkon studime të hollësishme dhe ofrimin e informacioneve të detajuara nga ana e biznesit privat, në nivel firme. Po në këtë çështje, edhe masat mbrojtëse që mund të ndërmerren, të lejuara edhe nga Organizata Botërore e Tregtisë, mund të fillohen me iniciativë të vetë biznesit privat. Procedurat e adoptimit të masave mbrojtëse janë të specifikuara dhe nuk mund të vendosen në mënyrë të njëanëshme dhe pa justifikime të argumentuara. Diskutantët reflektuan në faktin se rritja e tarifës doganore për birrën, p.sh., është bërë duke shkelur nenin 4 të marrëveshjeve të tregtisë së lirë (ku thuhet se me hyrjen në fuqi të marrëveshjes, nuk lejohet asnjë ngritje e normës së tarifave doganore). Një fakt i tillë është shqetësues pasi (i) është bërë pa paraqitur argumente të nevojshme për dëmtimin e industrisë së prodhimit të birrës në vend, dhe (ii) palët e tjera kontraktuese mund të ndërmarrin masa ndëshkimore, duke bërë që këto marrëveshje të zhvlerësohen në praktikë. Në përfundim, pjesëmarrësit evidentuan se megjithëse fleksibiliteti i marrëveshjeve të tregtisë së lirë dhe OBT-së krijojnë hapsira për të lehtësuar proceset e axhustimeve strukturore të sektorëve/produkteve të veçanta, zbatimi me rigorozitet i detyrimeve të marra përsipër është shenjë e seriozitetit të përmbushjes së angazhimeve të ndërmarra nga autoritetet e vendit.
6. Një çështje tjetër e trajtuar nga diskutimet ishte dhe politika e taksave dhe efektet nxitëse në eksporte. Diskutant të sektorit të eksportit, evidentuan se rimbursimi i TVSH-së për to mbetet me rëndësi esenciale. Megjithëse në legjislacion theksohet se rimbursimi duhet të kryhet brenda 30 ditëve, në fakt ky afat nuk respektohet asnjëherë (duke shkuar madje dhe mbi 6 muaj). Kjo krijon vështirësi të likuiditetit të tyre dhe pamundësisë së nxjerrjes së përfitimeve që krijojnë marrëveshjet e tregtisë së lirë për rritjen e eksporteve. Praktikat e vendeve të tjera sic u theksuan nga një diskutant, bëjnë që rimbursimi TVSH-së të realizohet brenda 15 ditësh. Marrja e masave nga ana e autoriteteve zyrtare janë të tepër të nevojshme për të lejuar biznesin të operojë në mënyrë agresive në treg. Në këtë temë, u trajtua dhe rëndësia që marrin politikat e taksave ndaj biznesit. Politikat ekonomike duhet të synojnë në mbajtjen më mirë parasysh të interesave të biznesit në kushtet e hapjes tregtare dhe pamundësisë së operimit me tarifat doganore. Po në këtë vështrim, duhet të shihen dhe (a)simetritë e regjimit të taksave dhe tatimeve midis vendeve të përfshira në zonën e lirë tregtare.
7. Nënshkrimi i marrëveshjeve të tregtisë së lirë theksuan diskutantët vendos një axhendë të rëndësishme si për biznesin privat ashtu dhe për autoritetet shtetërore. Biznesi privat është e nevojshme që të krijojë një mentalitet të ri për dimensionet e tregut, për të parë përtej kufijve kombëtar. Një gjë e tillë kërkon natyrisht që produktet duhet të gëzojnë një standard më të avancuar të cilësisë dhe rregullave që lidhen me tregtimin e tyre. Në këtë drejtim, është e nevojshme që të ndihmojnë edhe strukturat shtetërore, së pari duke informuar plotësisht, në kohë dhe sa më gjerësisht sektorin privat. Diskutimet evidentuan se pak është bërë në këtë drejtim. Informacioni vazhdon të mbetet nëpër zyrat e shtetit, madje dhe duke u keqpërdorur. Puna e institucioneve shtetërore duhet të shkojë më tej në ndihmesën për një njohje më të plotë të standardeve dhe rregullave të reja nga ana e biznesit.
8. Diskutantët evidentuan nevojën e përmirësimit të punës së autoriteteve doganore që janë me rëndësi kritike në procesin e zbatimit të marrëveshjeve të tregtisë së lirë. Lëshimi i certifikatave të origjinës së mallit dhe verifikimi i tyre kërkojnë rritjen dhe institucionalizimin e bashkëpunimit mes autoriteteve doganore të vendeve pjesëmarrës dhe përmirësime cilësore në standardet menaxhimit, kompjuterizimit dhe softeve që janë të nevojshme në procesin e monitorimit. Vetë autoritetet doganore theksuan se kanë vendosur bashkëpunim me autoritetet e vendeve të tjera por se ky proces është e nevojshme të thellohet më tej.

Të gjithë pjesëmarrësit vlerësuan organizimin e këtij aktiviteti si mjaft të dobishëm si dhe përpjekjet e ACIT për të ulur në tryzën e diskutimit të gjithë grupet e interesit. Diskutantët sugjeruan një përfshirje më të madhe të ACIT, veçanërisht në çështjet me karakter studimor, si (i) studimi më i thelluar i efekteve të marrëveshjeve të tregtisë së lirë dhe integrimit europian, (ii) studimin e perceptimeve të sektorit privat mbi realitetet e reja ekonomike dhe tregtare të krijuara, (iii) lehtësimin e pjesëmarrjes së sektorit privat në hartimin e politikave tregtare, (iv) lehtësimin dhe nxitjen më tej të dialogut midis strukturave shterërore dhe sektorit privat në cështjet e politikave tregtare, (v) asistencë më të gjerë në funksion të nevojave të sektorit privat, etj.

Në këtë tryezë ACIT kishte përgatitur një material prej rreth 30 faqesh, me informacione shpjeguese mbi tekstet dhe kuptimin e marrëveshjeve të tregtisë së lirë dhe anekset me listat e mallrave që përfshihen në marrëveshje si dhe informacione statistikore mbi import-eksportin e mallrave sensitive me disa nga vendet e rajonit. Materiali u gjykua si mjaft i dobishëm dhe me vlera konkrete. Mendojmë se ai do të pasurohet në të ardhmen me informacione dhe për vende të tjera dhe të jetë edhe më i hollësishëm në tematikën e vet.